GAAR po 10 latach: co każda firma musi wiedzieć o klauzuli przeciw unikaniu opodatkowania

Klauzula GAAR (z art. 119a Ordynacji podatkowej) daje Szefowi KAS możliwość pozbawienia firmy korzyści podatkowych, jeśli uzna, że działanie było sztuczne i ukierunkowane na unikanie opodatkowania. Od 15 lipca 2016 r. do końca czerwca 2026 r. wydano 263 decyzje wymiarowe z jej zastosowaniem – najczęściej w PIT (138) i CIT (99).

Mechanizm może uruchomić się na trzy sposoby: (1) w trakcie kontroli – gdy urząd podejrzewa unikanie, postępowanie przejmuje Szef KAS; (2) na wniosek podatnika o tzw. opinię zabezpieczającą (opłata 20 tys. zł) – w ciągu 10 lat wydano 162 opinie, a 56 razy odmówiono; (3) gdy Dyrektor KIS odmawia wydania indywidualnej interpretacji z powodu „uzasadnionego przypuszczenia” zastosowania klauzuli – np. w 2025 r. odmówiono 554 razy.

Eksperci podkreślają, że klauzula nie jest zarezerwowana tylko dla gigantycznych struktur podatkowych. W praktyce fiskus sięga po nią także w sprawach mniejszego kalibru – jak podatek od środków transportowych. Co więcej, od 2019 r. organ może nałożyć dodatkowe zobowiązanie podatkowe obok pozbawienia korzyści, co znacząco podnosi stawkę.

Ryzyko wzrosło szczególnie w obszarach takich jak reorganizacje, transakcje kapitałowe, sukcesja biznesu, a zwłaszcza fundacje rodzinne – to tu najczęściej składane są wnioski o opinie zabezpieczające. Każda firma planująca działania z korzyścią podatkową powinna liczyć się z możliwą interwencją fiskusa.

Aby skutecznie zarządzać ryzykiem związanym z klauzulą, warto wdrożyć w firmie następujące działania:

a) LUDZIE/ROLE – Kluczowe osoby w organizacji muszą znać mechanizm GAAR: właściciel, CFO, główny księgowy, doradca podatkowy, a także osoby odpowiedzialne za restrukturyzację, fuzje czy sukcesję. Nowo zatrudnieni w działach finansowych powinni przejść szkolenie z zakresu unikania opodatkowania.

b) SYTUACJE NIETYPOWE – Procedury firmy powinny obejmować przypadki brzegowe: transakcje z podmiotami powiązanymi, połączenia/ podziały spółek, korzystanie z fundacji rodzinnej, nabycie/ sprzedaż udziałów, wypłata dywidendy nietypową metodą. Każdą taką operację należy analizować pod kątem ekonomicznej racjonalności.

c) SYSTEM/NARZĘDZIA – Warto wdrożyć narzędzia do dokumentowania biznesowego uzasadnienia transakcji (np. memoranda, analizy ekonomiczne). Systemy ERP powinny umożliwiać śledzenie przepływów gotówki i identyfikację sztucznych konstrukcji. W przypadku wniosku o interpretację indywidualną – system musi szybko reagować na ewentualną odmowę i przygotować alternatywne rozwiązanie.

d) PRZEGLĄD WEWNĘTRZNY – Regularnie, np. raz na kwartał, należy przeprowadzać wewnętrzny audyt podatkowy pod kątem ryzyka GAAR. Sprawdzić, czy wszystkie działania podatkowe mają solidne uzasadnienie biznesowe, czy dokumentacja jest kompletna, a ewentualne opinie zabezpieczające – aktualne. W razie wątpliwości warto skonsultować się z doradcą podatkowym.

Najskuteczniejszym narzędziem minimalizacji ryzyka jest wystąpienie o opinię zabezpieczającą przed realizacją planowanej transakcji. Opłata 20 tys. zł to często niższy koszt niż potencjalne straty z tytułu decyzji klauzulowej. Warto też regularnie korzystać z audytu podatkowego prowadzonego przez zewnętrznych doradców, który wychwyci nieprawidłowości zanim zrobi to fiskus.

Dodatkowo, przy poważniejszych operacjach (np. przekształcenia, podziały, połączenia) zalecane jest badanie planu przekształcenia pod kątem podatkowym, co pozwala ocenić ryzyko zakwestionowania korzyści.

Doświadczenie pierwszej dekady GAAR pokazuje, że fiskus sięga po tę „opcję atomową” coraz śmielej, także w sprawach mniejszego kalibru. Każda firma – niezależnie od wielkości – powinna traktować klauzulę jako realne ryzyko przy planowaniu działań przynoszących korzyści podatkowe.

Kluczowe jest wdrożenie systematycznej kontroli wewnętrznej, dokumentowanie biznesowego sensu transakcji i – w razie potrzeby – korzystanie z opinii zabezpieczających. Unikanie klauzuli to dziś nie tylko kwestia zgodności z prawem, ale element zarządzania ryzykiem finansowym i reputacyjnym.